Nitraat in drinkwater: grenswaarde, oorzaken en mogelijkheden om het te verminderen

Nitraat komt van nature voor in bodems, planten en water. In Duitsland is de kwaliteit van het openbare drinkwater zeer goed en wordt deze regelmatig gecontroleerd. Tegelijkertijd kunnen nitraatwaarden in het grondwater vooral door landbouwkundige toevoer verhoogd zijn. De grenswaarde voor nitraat in drinkwater bedraagt 50 mg/L. Of het zinvol is om het nitraatgehalte te verlagen, hangt daarom vooral af van de betreffende waterbron en de daadwerkelijk gemeten nitraatwaarden.

Als een verhoogde nitraatconcentratie wordt vastgesteld, kunnen geschikte behandelingsmethoden zoals nitraatselectieve ionenwisseling of omgekeerde osmose het nitraatgehalte in het water verlagen. Welke methode zinvol is, hangt onder andere af van de uitgangsconcentratie, de te behandelen hoeveelheid water en de aangetoonde prestaties van het betreffende systeem.

Welke methoden kunnen nitraat uit water verwijderen?

Voor de gerichte vermindering van nitraat komen vooral nitraatselectieve ionenwisseling en omgekeerde osmose in aanmerking. Actieve kool, deeltjesfilters en UV-behandeling zijn daarentegen niet ontworpen om opgelost nitraat betrouwbaar te verwijderen.

 

Welke technologie geschikt is, hangt af van de betreffende waterkwaliteit, het behandelingsdoel en de prestatiegegevens van het concrete systeem. De DVGW beschrijft onder andere ionenwisseling en omgekeerde osmose als methoden die kunnen worden ingezet bij de behandeling van nitraathoudend ruw water.

Wat is nitraat?

Nitraat is een van nature voorkomende stikstofverbinding en maakt deel uit van de natuurlijke stikstofkringloop. Het komt onder andere voor in bodems, planten en water.

Nitraat is tegelijkertijd een belangrijke voedingsstof voor planten. Daarom wordt stikstof in de landbouw bijvoorbeeld in de vorm van minerale of organische meststoffen in de bodem gebracht. Een deel van het nitraat dat daaruit ontstaat of al aanwezig is, kan met het water door de bodem sijpelen en in het grondwater terechtkomen.

Omdat nitraat zeer goed oplosbaar is in water, kan het zich in het grondwater verspreiden en daar langere tijd aanwezig blijven.

Het Duitse federale milieubureau legt uit dat nitraat onder andere ontstaat bij de omzetting van stikstofverbindingen in de bodem en vanuit meststoffen en organische mest in het grondwater terecht kan komen.

Wat is het verschil tussen nitraat en nitriet?

Nitraat en nitriet zijn verschillende stikstofverbindingen. Beide maken deel uit van de natuurlijke stikstofkringloop, maar verschillen in hun chemische eigenschappen en worden bij de drinkwatermonitoring afzonderlijk beoordeeld.

Bij de beoordeling van waterfilters is dit verschil belangrijk: een aangetoonde vermindering van nitraat betekent niet automatisch dat ook nitriet wordt verminderd. Als beide stoffen relevant zijn, moeten voor beide passende prestatiegegevens beschikbaar zijn.

Voor drinkwater geldt in Duitsland een grenswaarde van 50 mg/L voor nitraat en een afzonderlijke grenswaarde van 0,50 mg/L voor nitriet. Daarnaast bevat de Drinkwaterverordening een gecombineerde eis voor nitraat en nitriet. Duitse Drinkwaterverordening – bijlage 2

Hoe hoog is de nitraatgrenswaarde in drinkwater?

In Duitsland bedraagt de grenswaarde voor nitraat in drinkwater 50 mg/L.

Deze waarde is vastgelegd in de Duitse Drinkwaterverordening. Voor nitriet geldt een afzonderlijke grenswaarde van 0,50 mg/L. Duitse Drinkwaterverordening – bijlage 2

Belangrijk hierbij is het onderscheid tussen drinkwater en grondwater. Voor drinkwater geldt een grenswaarde volgens de Drinkwaterverordening. Voor grondwater gelden eigen beoordelingsregels en een nitraatgrenswaarde van 50 mg/L. Duitse grondwaterverordening – bijlage 2

Een waarde van 50 mg/L moet daarom altijd in de juiste context worden beschouwd: gaat het om een meting in het grondwater, het ruwe water of het geleverde drinkwater?

Grondwater wordt als belangrijke waterbron bewaakt, terwijl voor drinkwater dat aan consumenten wordt geleverd eigen eisen gelden. Een verhoogde nitraatwaarde in het grondwater betekent daarom niet automatisch dat het drinkwater uit de kraan de grenswaarde overschrijdt.

Waar komt nitraat in het grondwater vandaan?

Nitraat kan afkomstig zijn uit natuurlijke processen. Verhoogde nitraatconcentraties in het grondwater zijn echter vaak het gevolg van menselijke activiteiten.

Een van de belangrijkste bronnen is de landbouw. Stikstof uit minerale meststoffen en organische meststoffen zoals drijfmest kan in de bodem terechtkomen. Wanneer er meer stikstof wordt toegediend dan planten kunnen opnemen, kan overtollig nitraat met het infiltratiewater in diepere bodemlagen terechtkomen.

Ook andere bronnen kunnen bijdragen aan nitraatverontreiniging, waaronder afvalwater of lekkende rioleringssystemen. Welke bronnen daarbij een rol spelen, hangt af van de lokale omstandigheden.

Het Umweltbundesamt beschouwt diffuse nutriëntenemissies door stikstofhoudende bemesting als een belangrijk probleem voor de bescherming van het grondwater. In 2024 lag de nitraatconcentratie bij 15,7 % van de representatieve grondwatermeetpunten boven 50 mg/L. Umweltbundesamt – Nutriënten en verontreinigende stoffen in het grondwater

Daarbij is het belangrijk om onderscheid te maken tussen de belasting van het grondwater en de kwaliteit van het openbare drinkwater.

Is nitraat in Duits kraanwater een probleem?

Het openbare drinkwater in Duitsland wordt regelmatig gecontroleerd en moet voldoen aan de eisen van de drinkwaterverordening. De kwaliteit van het openbare drinkwater is over het algemeen zeer hoog.

Toch kunnen in het grondwater verhoogde nitraatconcentraties voorkomen. Dat betekent echter niet automatisch dat het water uit de openbare kraan eveneens een verhoogde nitraatwaarde heeft.

Waterleveranciers bewaken de kwaliteit van het drinkwater en kunnen met verschillende maatregelen reageren op verhoogde nitraatconcentraties in het ruwe water. Daartoe behoren bijvoorbeeld de bescherming van waterbronnen, de keuze of verplaatsing van waterwinningen, het mengen van verschillende waterbronnen of geschikte zuiveringsmethoden. Umweltbundesamt – FAQ's over nitraat in grond- en drinkwater

Volgens gegevens van het Duitse Milieuagentschap voldeed in de verslagperiode 2020 tot 2022 meer dan 99 % van de onderzochte drinkwatermonsters aan de grenswaarden. Bij nitraat bedroeg het overschrijdingspercentage in 2022 0,03 %. Duits Milieuagentschap – gegevens over drinkwaterkwaliteit

Een verhoogde nitraatconcentratie in het grondwater betekent daarom niet automatisch dat ook het drinkwater uit de kraan een verhoogde nitraatwaarde heeft. 

Voor consumenten is de concrete meetwaarde van het drinkwater doorslaggevend als zij willen weten of nitraatverwijdering überhaupt noodzakelijk of relevant is.

Wat is het verschil tussen grondwater, onbehandeld water en drinkwater?

De begrippen worden in verband met nitraat vaak gebruikt, maar duiden op verschillende stadia van de watervoorziening.

Grondwater bevindt zich onder het aardoppervlak in bodem- en gesteentelagen. Het kan dienen als natuurlijke waterbron voor de drinkwatervoorziening.

Onbehandeld water is water dat voor de drinkwaterbehandeling wordt gebruikt. Het kan bijvoorbeeld afkomstig zijn uit grondwater, oppervlaktewater of andere waterbronnen.

Drinkwater is het water dat na winning en eventueel noodzakelijke behandeling aan consumenten wordt geleverd.

Dit onderscheid is bij nitraat bijzonder belangrijk. Een meetwaarde uit grondwatermonitoring kan niet zomaar worden gelijkgesteld aan een meetwaarde uit het openbare drinkwaternet.

Een verhoogde nitraatwaarde in het grondwater betekent daarom niet automatisch dat ook het drinkwater uit de kraan een verhoogde nitraatwaarde heeft.

Wat betekent een nitraatwaarde van 50 mg/L?

50 mg/L is de Duitse grenswaarde voor nitraat in drinkwater. Duitse drinkwaterverordening – bijlage 2

Bij een meetwaarde moet echter altijd rekening worden gehouden met waar en hoe het monster is genomen.

Meetwaarden uit particuliere putten, grondwatermeetpunten, onbehandeld water of het openbare drinkwaternet kunnen niet rechtstreeks met elkaar worden vergeleken.

Bij een drinkwaterwaarde is bovendien de nauwkeurigheid van de analyse belangrijk. Als er een beslissing over waterbehandeling moet worden genomen, moet de meting daarom betrouwbaar en onder geschikte omstandigheden zijn uitgevoerd.

Bij een particuliere put kan een verhoogde waarde aanleiding zijn om de waterkwaliteit nader te laten onderzoeken en de mogelijke oorzaak vast te stellen.

Hoe kan men nitraat uit drinkwater verwijderen?

Als er sprake is van een verhoogde nitraatconcentratie en deze moet worden verlaagd, zijn er verschillende technische methoden beschikbaar.

Voor de vermindering van nitraat worden vooral de volgende methoden toegepast:

• nitraatselectieve ionenwisseling
• omgekeerde osmose
• Elektrodialyse
• bepaalde methoden voor biologische nitraatverwijdering

Voor huishoudelijk gebruik zijn vooral ionenwisseling en omgekeerde osmose relevant, waarbij de concrete geschiktheid afhangt van het betreffende systeem en de wateromstandigheden.

Niet elk waterfiltersysteem vermindert automatisch ook nitraat. Vooral deeltjesfilters en conventionele actievekoolfilters zijn niet ontworpen voor de gerichte verwijdering van opgeloste nitraationen.

Bij de keuze van een systeem moet daarom niet alleen op het filtertype worden gelet, maar ook op aangetoonde prestatiegegevens voor nitraat.

Hoe werkt een nitraatselectieve ionenwisselaar?

Bij ionenwisseling stroomt het water door een speciaal ionenwisselaarshars. Het hars beschikt over bijzondere bindingsplaatsen waar bepaalde ionen uit het water worden gebonden en tegen andere ionen worden uitgewisseld.

Een nitraatselectieve ionenwisselaar is speciaal ontworpen om nitraat bij voorkeur aan het hars te binden.

De nitraatvermindering hangt af van het betreffende filtersysteem en de aangetoonde prestaties ervan. Deze worden onder andere beïnvloed door het gebruikte hars, de constructie van het systeem, de samenstelling van het water en de bedrijfsomstandigheden.

Een ander belangrijk punt is de capaciteit van het hars. Een ionenwisselaar kan niet onbeperkt nitraat opnemen. Afhankelijk van het systeem moet het hars daarom regelmatig worden geregenereerd of vervangen.

Ook andere in het water aanwezige ionen kunnen de werking van een ionenwisselaar beïnvloeden. Prestatiegegevens moeten daarom altijd in samenhang met de betreffende testomstandigheden worden beoordeeld.

Kan omgekeerde osmose nitraat verminderen?

Ja. Omgekeerde osmose kan nitraat verminderen.

Bij omgekeerde osmose wordt water onder druk door een semipermeabel membraan geleid. Het membraan houdt een groot deel van de opgeloste stoffen tegen.

Daarbij ontstaan in principe twee stromen: behandeld water en een concentraatstroom waarin de tegengehouden stoffen zich ophopen.

Omgekeerde osmose kan nitraat verminderen. De de daadwerkelijke prestatie hangt af van het betreffende systeem, , het membraan en de bedrijfsomstandigheden.

De DVGW noemt omgekeerde osmose naast ionenwisseling als een methode die in Duitsland wordt toegepast voor de behandeling van nitraathoudend ruwwater. DVGW – Nitraat en drinkwater

Bij de keuze van een omgekeerde-osmose-installatie moet daarom eveneens worden gelet op concrete testgegevens en de vermelde bedrijfsomstandigheden.

Verwijdert een actiefkoolfilter nitraat?

Een conventioneel actievekoolfilter is niet ontworpen voor de gerichte verwijdering van opgelost nitraat.

Actieve kool kan veel organische stoffen adsorberen en wordt daarom vaak gebruikt bij waterzuivering. Opgeloste nitraationen worden door conventionele actieve kool echter niet zodanig tegengehouden dat een betrouwbare nitraatreductie te verwachten is.

Dat betekent: Een waterfilter met actieve kool kan zinvol zijn voor andere bestanddelen van het water, maar mag niet uitsluitend op basis van zijn actieve-koolvulling als nitraatfilter voor drinkwater worden beschouwd.

Als nitraat gericht moet worden verminderd, zijn nitraatselectieve ionenwisseling en omgekeerde osmose de geschiktere methoden.

Welke andere methoden kunnen nitraat verminderen?

Naast ionenwisseling en omgekeerde osmose zijn er nog andere technische methoden.

Elektrodialyse

Bij elektrodialyse worden ionenwisselingsmembranen en een elektrisch veld gebruikt om opgeloste ionen van elkaar te scheiden.

De methode wordt met name toegepast in grotere of technische waterzuiveringsinstallaties.

Biologische nitraatverwijdering

Bij biologische nitraatverwijdering worden micro-organismen gebruikt om nitraat onder geschikte omstandigheden om te zetten.

Dergelijke methoden kunnen met name relevant zijn bij professionele waterzuivering. De DVGW onderzoekt bijvoorbeeld de biologische behandeling van nitraat in combinatie met concentraat uit omgekeerde osmose. DVGW – onderzoeksproject biologische nitraatverwijdering

Voor particuliere huishoudens zijn dergelijke methoden niet vergelijkbaar met een conventioneel drinkwaterfilter.

Andere zuiveringsmethoden

Welke technologie in een waterzuiveringsinstallatie wordt ingezet, hangt af van de kwaliteit van het uitgangswater, de nitraatconcentratie, de beschikbare hoeveelheid water en andere bestanddelen van het water.

Bij grotere installaties kunnen bijvoorbeeld ook combinaties van verschillende methoden zinvol zijn.

Hoe kan men drinkwater op nitraat testen?

Een wateranalyse is het beste uitgangspunt als u wilt weten hoe hoog de nitraatconcentratie in uw drinkwater daadwerkelijk is.

Het Umweltbundesamt wijst erop dat waterleveranciers informatie over de drinkwaterkwaliteit beschikbaar moeten stellen en dat veel van hen deze informatie ook online publiceren. Umweltbundesamt – Gegevens over de drinkwaterkwaliteit

Bij een particuliere bron ligt de situatie anders. Hier moet de waterkwaliteit regelmatig worden onderzocht, vooral als het water als drinkwater wordt gebruikt. Het Umweltbundesamt adviseert regelmatige analyses voor particuliere bronnen en noemt de gezondheidsdienst als eerste aanspreekpunt bij vragen over de waterkwaliteit. Umweltbundesamt – Gezond drinkwater uit eigen bronnen en putten

Voor een beslissing over een mogelijke vermindering van het nitraatgehalte is een concrete meetwaarde nuttiger dan de aanname dat een bepaald filter standaard noodzakelijk is.

Als uit een analyse een verhoogde nitraatconcentratie blijkt, kan vervolgens worden onderzocht welke behandeling onder de concrete omstandigheden geschikt is.

Wat geldt er voor nitraat in bronwater?

Voor particuliere bronnen gelden andere voorwaarden dan voor de openbare drinkwatervoorziening.

Bij een particuliere bron hangt de waterkwaliteit direct af van de betreffende waterbron en de omgeving daarvan. Landbouwkundig gebruik, bodemgesteldheid, de diepte van de bron en andere lokale factoren kunnen de samenstelling van het water beïnvloeden.

Daarom is het bij particuliere bronnen aan te raden de waterkwaliteit regelmatig te laten onderzoeken. Het Umweltbundesamt verstrekt hierover specifieke informatie voor beheerders van particuliere bronnen. Umweltbundesamt – Kleine drinkwatervoorzieningen

Als daarbij een verhoogd nitraatgehalte wordt vastgesteld, moet eerst worden nagegaan of en welke maatregelen nodig zijn. Afhankelijk van de waterkwaliteit kan een geschikte behandeling zinvol zijn.

Ook hier geldt: niet elke waterfilter vermindert het nitraatgehalte. De keuze moet worden gebaseerd op de daadwerkelijke meetwaarden en de geteste prestatiegegevens van het betreffende systeem.

Heb je in Duitsland een waterfilter tegen nitraat nodig?

Voor openbaar drinkwater in Duitsland is er niet standaard behoefte aan een waterfilter tegen nitraat.

Het openbare drinkwater wordt gecontroleerd en moet voldoen aan de eisen van de drinkwaterverordening. Ook de Consumentenbond wijst erop dat waterfilters voor de algemene hygiënische veiligheid van openbaar drinkwater doorgaans niet nodig zijn en dat overschrijdingen van de nitraatgrenswaarde in openbaar drinkwater zeer zeldzaam zijn. Consumentenbond – Waterfilters: zijn ze uit hygiënisch oogpunt nodig?

Dat betekent niet dat nitraat in water per definitie geen probleem kan zijn. In bepaalde situaties kan gerichte nitraatreductie zinvol zijn — bijvoorbeeld wanneer een wateranalyse daadwerkelijk een verhoogde concentratie aantoont of wanneer het water afkomstig is uit een particuliere bron en dienovereenkomstig is onderzocht.

De juiste vraag is daarom minder „Heb ik een waterfilter nodig?“ dan:

Hoe hoog is de nitraatconcentratie in mijn water en is er een concrete reden om deze te reduceren?

Als reductie noodzakelijk of gewenst is, moet vervolgens de passende technologie worden gekozen op basis van de aangetoonde prestaties ervan.

Waar moet u op letten bij een filter voor nitraatreductie?

Als een filter specifiek nitraat moet reduceren, volstaat alleen de aanduiding van het filtertype niet.

Doorslaggevend zijn de aangetoonde nitraatreductie, de uitgangsconcentratie, de filtercapaciteit, het debiet en de omstandigheden waaronder de prestaties zijn getest.

Nitraatreductie

Een prestatieopgave moet laten zien of en in welke mate het systeem nitraat onder de opgegeven testomstandigheden reduceert.

Een algemene bewering als „filtert verontreinigingen“ zegt daarentegen weinig over de daadwerkelijke nitraatprestaties.

Uitgangsconcentratie

De prestaties van een systeem kunnen afhangen van de hoogte van de nitraatconcentratie in het onbehandelde water.

Een betrouwbare prestatieopgave moet daarom bij voorkeur de gebruikte uitgangsconcentratie vermelden.

Capaciteit

Bij een filter met ionenwisselaar is het belangrijk welk watervolume onder de opgegeven omstandigheden kan worden behandeld voordat het filtermedium moet worden geregenereerd of vervangen.

Een capaciteitsopgave moet altijd samen met de testomstandigheden worden beoordeeld.

Debiet

Ook het debiet kan de prestaties van een systeem beïnvloeden.

Daarom moet nitraatreductie altijd worden beoordeeld in samenhang met de opgegeven bedrijfswijze.

Waterchemie

Andere ionen en bestanddelen van het water kunnen de prestaties van een ionenwisselaar beïnvloeden.

Voor een realistische beoordeling is het daarom belangrijk onder welke wateromstandigheden de prestaties zijn gemeten.

Regeneratie en vervanging

Bij bepaalde ionenwisselingssystemen moet het filtermedium regelmatig worden geregenereerd. Bij andere systemen wordt het medium vervangen.

Consumenten moeten daarom weten welk onderhoud nodig is en met welke tussenpozen dit moet worden uitgevoerd.

Testomstandigheden

Een veelzeggende prestatieclaim zou bij voorkeur inzicht moeten geven in:

• welke nitraatconcentratie in het uitgangswater is gebruikt,
• welk watervolume is getest,
• welke doorstroomsnelheid is gebruikt,
• welke wateromstandigheden van toepassing waren,
• hoe de nitraatreductie is gemeten.

Hoe meer van deze informatie beschikbaar is, hoe gemakkelijker een prestatieclaim kan worden beoordeeld.

Nitraat en nitriet afzonderlijk bekijken

Nitraat en nitriet zijn verschillende stoffen.

Een aangetoonde nitraatreductie moet daarom niet automatisch worden opgevat als bewijs van een overeenkomstige nitrietreductie. Als beide parameters relevant zijn, moeten voor beide overeenkomstige prestatiegegevens beschikbaar zijn.

Getest betekent niet automatisch gecertificeerd

Een onafhankelijke laboratoriumtest kan waardevolle informatie geven over de prestaties van een filter. Dit is echter niet automatisch hetzelfde als een erkende product- of veiligheidscertificering.

Bij een filter moeten testrapporten, certificeringen en informatie van de fabrikant daarom duidelijk van elkaar worden onderscheiden.

Veelgestelde vragen over nitraat in drinkwater

Hoeveel nitraat mag drinkwater bevatten?

De grenswaarde voor nitraat in drinkwater in Duitsland is 50 mg/L. Voor grondwater gelden afzonderlijke wettelijke regelingen. Duitse drinkwaterverordening – bijlage 2 Duitse grondwaterverordening – bijlage 2

Is nitraat in Duits kraanwater een probleem?

Het openbare drinkwater in Duitsland wordt regelmatig gecontroleerd en voldoet in zeer hoge mate aan de geldende kwaliteitseisen. Toch kan het nitraatgehalte in grondwater verhoogd zijn. Daarom is de daadwerkelijke meetwaarde van het drinkwater of van de betreffende waterbron doorslaggevend. Umweltbundesamt – gegevens over de drinkwaterkwaliteit

Kan nitraat uit drinkwater worden verwijderd?

Ja. Methoden zoals nitraatselectieve ionenwisseling en omgekeerde osmose kunnen nitraat verminderen. De daadwerkelijke prestaties hangen af van het betreffende systeem en de bedrijfsomstandigheden. DVGW – Nitraat en drinkwater

Verwijdert een actiefkoolfilter nitraat?

Een conventioneel actiefkoolfilter is niet ontworpen voor de gerichte verwijdering van opgelost nitraat. Voor gerichte nitraatreductie komen andere methoden, zoals ionenwisseling of omgekeerde osmose, in aanmerking.

Is omgekeerde osmose geschikt om nitraat te verminderen?

Ja. Omgekeerde osmose kan nitraat samen met veel andere opgeloste stoffen tegenhouden. Daarbij ontstaat naast het behandelde water een concentraatstroom. DVGW – Nitraat en drinkwater

Hoe kan ik mijn water op nitraat testen?

Een wateranalyse kan aantonen hoe hoog de nitraatconcentratie daadwerkelijk is. Bij openbaar drinkwater kunnen consumenten informatie opvragen bij hun waterleverancier of gezondheidsdienst. Bij particuliere putten is regelmatig onderzoek bijzonder belangrijk. Umweltbundesamt – Gezond drinkwater uit eigen putten en bronnen

Conclusie

Nitraat is een natuurlijk onderdeel van de stikstofkringloop, maar kan door bronnen zoals landbouw en afvalwater hogere concentraties bereiken.

Beslissend is hoeveel nitraat aanwezig is, waar het water vandaan komt en welke wettelijke eisen daarvoor gelden.

Openbaar drinkwater wordt regelmatig gecontroleerd en overeenkomstig de geldende eisen behandeld. Bij particuliere putten en andere particuliere watervoorzieningen kan een rechtstreeks onderzoek van de waterkwaliteit bijzonder belangrijk zijn.

Als u nitraat in het water wilt testen, is een wateranalyse het beste uitgangspunt. Als een verhoogde nitraatconcentratie wordt vastgesteld, zijn er verschillende methoden om nitraat te verminderen.

Welke oplossing zinvol is, hangt af van de waterkwaliteit en van de aangetoonde prestaties, capaciteit en het onderhoud van het betreffende systeem.

Wie de waterkwaliteit kent, kan beter beslissen of en welke aanvullende behandeling zinvol is.